Samenvatting Europese Geschiedenis

Verder lezen

De rest van Europese Geschiedenis in één keer: eenmalig betalen via iDEAL, direct toegang, geen abonnement.

Bekijk prijzen · Oefenen met Europese Geschiedenis · Veelgemaakte fouten bij Europese Geschiedenis

Vragen bij Europese Geschiedenis

Waarom heet het de renaissance als het voor veel mensen helemaal geen bloeitijd was?

Het woord komt van Vasari, die in de zestiende eeuw vond dat de kunst van zijn tijd de klassieke glorie had laten herleven. Later maakten historici er de naam van een hele levenshouding van. Kijk je naar wie ervan profiteerde, dan zie je een kleine, mannelijke en welgestelde stedelijke elite. Vrouwen bleven buiten de academies, de werkplaatsen en de humanistische scholen, de slavenhandel versterkte vooroordelen over Afrikanen, en op het platteland veranderde er nauwelijks iets. Sommige historici twijfelen daarom of het woord wel past. Het hoofdstuk noemt middeleeuwen, renaissance en moderne tijd constructies achteraf, met een waardeoordeel erin. Maar welk woord zou jij dan kiezen, en voor wiens geschiedenis?

Meende Machiavelli nou wat hij in De vorst schreef, of was het ironie?

Daarover twijfelen geleerden tot vandaag. De meesten lezen De vorst (1513) als een realistisch of zelfs cynisch boek: een heerser moet orde en veiligheid bewaren en mag daarvoor liegen, manipuleren en geweld gebruiken, zolang hij niet gehaat raakt. Een minderheid leest het als satire: Machiavelli zou het vorstelijk bewind in het slechtst mogelijke licht zetten om de republiek, die hij in de Discourses on Livy uitvoerig verdedigde, beter te laten uitkomen. Tegen die lezing pleit dat hij het boek opdroeg aan de nieuwe Medici-heerser van Florence, nadat hij zelf buitenspel was gezet. In een wereld van mecenaat was dat in feite een sollicitatiebrief. Wie de satirelezing kiest, moet dus uitleggen waarom een man die werk zocht zijn kritiek zo diep verstopte.

Weten we eigenlijk hoe gewone mensen de renaissance beleefden?

Nauwelijks, en dat komt door de bronnen. Wat we lezen is geschreven door humanisten, kunstenaars en bestuurders: Bruni's geschiedenis van Florence, de levens van Vasari, lofzangen op de eigen stad zoals die van de Venetiaan Marin Sanudo (1493) en de Florentijn Benedetto Dei (1472). Zulke teksten verheerlijken hun stad en hun helden, en het genre van de stadslof ging zelf terug op de Romeinse oudheid. Het hoofdstuk zegt uitdrukkelijk dat de humanistische ideeën het leven van de meeste stedelingen niet raakten en dat van dorpen helemaal niet: daar draaide het nog om kerkelijke feesten, familiefeesten en leren van je ouders. Wat we over gewone mensen weten komt uit ander materiaal, zoals loonregels voor wijngaardarbeiders, waaruit blijkt dat vrouwen veel minder verdienden dan mannen. De renaissance die we kennen is dus vooral de renaissance van de elite.

Is de Reformatie het tegendeel van de renaissance?

Lange tijd zagen historici de Reformatie als een afwijzing van de renaissancewaarden en een terugkeer naar de middeleeuwse vroomheid. Het hoofdstuk erkent dat daar iets in zit, maar wijst ook op sterke continuïteit. Beide bewegingen keken terug naar een tijd die als zuiverder gold dan de eigen tijd, en beide gaven krachtige individuen de ruimte om hun wereld te veranderen. De christelijk humanisten zijn de brug: Erasmus riep op tot een wedergeboorte van de idealen van de vroege kerk, en zijn ideeën worden een wortel van de Reformatie genoemd, al ontkende hij dat zelf. Als de renaissance bovendien minder seculier was dan vaak gedacht, wat blijft er dan over van de tegenstelling?

Begint de Reformatie echt in 1517, of is dat vooral een handig jaartal?

Allebei een beetje. Kritiek op de kerk was eeuwenoud: al sinds de vierde eeuw vonden gelovigen dat de kerk te rijk en te nauw met de staat verbonden was, in Bohemen ontstond een eeuw vóór Luther een kerk los van Rome, en christelijke humanisten als Erasmus drongen aan op hervorming via onderwijs. Wat in de zestiende eeuw nieuw was, is de reikwijdte: binnen tien jaar na Luthers eerste publicaties had een groot deel van Midden-Europa en Scandinavië met Rome gebroken. Brede kritiek alleen had dat niet bereikt; Luthers persoonlijke strijd, de drukpers en de steun van vorsten en stadsraden gaven de doorslag. 1517 is dus een goed ankerjaar voor het moment waarop oude kritiek een massabeweging werd. Let wel op het beeld van de stellingen op de kerkdeur: dat komt uit latere biografieën.

Werden de Duitse vorsten protestants uit geloof of uit hebzucht?

Beide spelen mee. Sommige vorsten voelden zich oprecht aangetrokken tot Luthers leer, anderen raakte hij met zijn beroep op "wij Duitsers". Tegelijk betekende de breuk met Rome de wettige confiscatie van kloosters, landerijen en rijke bedevaartsplaatsen, en dat vergrootte hun macht en hun onafhankelijkheid van de keizer. Je ziet hetzelfde patroon in Engeland, waar Hendrik VIII de kloosters vooral om hun rijkdom ophief, en in Frankrijk, waar edelen het protestantisme als dekmantel voor hun zelfstandigheid gebruikten. Maar hoe weet je wat iemand van binnen dreef? Welke bronnen zou je nodig hebben om geloof en belang bij één vorst uit elkaar te halen, en kan dat eigenlijk wel?