De vragen en discussies die bij Europese Geschiedenis horen: verbanden, tegenstellingen en denkfouten uit de stof. 40 vragen, waarvan 36 met een antwoord dat vrij te lezen is.
Het woord komt van Vasari, die in de zestiende eeuw vond dat de kunst van zijn tijd de klassieke glorie had laten herleven. Later maakten historici er de naam van een hele levenshouding van. Kijk je naar wie ervan profiteerde, dan zie je een kleine, mannelijke en welgestelde stedelijke elite. Vrouwen bleven buiten de academies, de werkplaatsen en de humanistische scholen, de slavenhandel versterkte vooroordelen over Afrikanen, en op het platteland veranderde er nauwelijks iets. Sommige historici twijfelen daarom of het woord wel past. Het hoofdstuk noemt middeleeuwen, renaissance en moderne tijd constructies achteraf, met een waardeoordeel erin. Maar welk woord zou jij dan kiezen, en voor wiens geschiedenis?
Daarover twijfelen geleerden tot vandaag. De meesten lezen De vorst (1513) als een realistisch of zelfs cynisch boek: een heerser moet orde en veiligheid bewaren en mag daarvoor liegen, manipuleren en geweld gebruiken, zolang hij niet gehaat raakt. Een minderheid leest het als satire: Machiavelli zou het vorstelijk bewind in het slechtst mogelijke licht zetten om de republiek, die hij in de Discourses on Livy uitvoerig verdedigde, beter te laten uitkomen. Tegen die lezing pleit dat hij het boek opdroeg aan de nieuwe Medici-heerser van Florence, nadat hij zelf buitenspel was gezet. In een wereld van mecenaat was dat in feite een sollicitatiebrief. Wie de satirelezing kiest, moet dus uitleggen waarom een man die werk zocht zijn kritiek zo diep verstopte.
Nauwelijks, en dat komt door de bronnen. Wat we lezen is geschreven door humanisten, kunstenaars en bestuurders: Bruni's geschiedenis van Florence, de levens van Vasari, lofzangen op de eigen stad zoals die van de Venetiaan Marin Sanudo (1493) en de Florentijn Benedetto Dei (1472). Zulke teksten verheerlijken hun stad en hun helden, en het genre van de stadslof ging zelf terug op de Romeinse oudheid. Het hoofdstuk zegt uitdrukkelijk dat de humanistische ideeën het leven van de meeste stedelingen niet raakten en dat van dorpen helemaal niet: daar draaide het nog om kerkelijke feesten, familiefeesten en leren van je ouders. Wat we over gewone mensen weten komt uit ander materiaal, zoals loonregels voor wijngaardarbeiders, waaruit blijkt dat vrouwen veel minder verdienden dan mannen. De renaissance die we kennen is dus vooral de renaissance van de elite.
Lange tijd zagen historici de Reformatie als een afwijzing van de renaissancewaarden en een terugkeer naar de middeleeuwse vroomheid. Het hoofdstuk erkent dat daar iets in zit, maar wijst ook op sterke continuïteit. Beide bewegingen keken terug naar een tijd die als zuiverder gold dan de eigen tijd, en beide gaven krachtige individuen de ruimte om hun wereld te veranderen. De christelijk humanisten zijn de brug: Erasmus riep op tot een wedergeboorte van de idealen van de vroege kerk, en zijn ideeën worden een wortel van de Reformatie genoemd, al ontkende hij dat zelf. Als de renaissance bovendien minder seculier was dan vaak gedacht, wat blijft er dan over van de tegenstelling?
Nog geen antwoord: een vraag om zelf over na te denken.
Allebei een beetje. Kritiek op de kerk was eeuwenoud: al sinds de vierde eeuw vonden gelovigen dat de kerk te rijk en te nauw met de staat verbonden was, in Bohemen ontstond een eeuw vóór Luther een kerk los van Rome, en christelijke humanisten als Erasmus drongen aan op hervorming via onderwijs. Wat in de zestiende eeuw nieuw was, is de reikwijdte: binnen tien jaar na Luthers eerste publicaties had een groot deel van Midden-Europa en Scandinavië met Rome gebroken. Brede kritiek alleen had dat niet bereikt; Luthers persoonlijke strijd, de drukpers en de steun van vorsten en stadsraden gaven de doorslag. 1517 is dus een goed ankerjaar voor het moment waarop oude kritiek een massabeweging werd. Let wel op het beeld van de stellingen op de kerkdeur: dat komt uit latere biografieën.
Beide spelen mee. Sommige vorsten voelden zich oprecht aangetrokken tot Luthers leer, anderen raakte hij met zijn beroep op "wij Duitsers". Tegelijk betekende de breuk met Rome de wettige confiscatie van kloosters, landerijen en rijke bedevaartsplaatsen, en dat vergrootte hun macht en hun onafhankelijkheid van de keizer. Je ziet hetzelfde patroon in Engeland, waar Hendrik VIII de kloosters vooral om hun rijkdom ophief, en in Frankrijk, waar edelen het protestantisme als dekmantel voor hun zelfstandigheid gebruikten. Maar hoe weet je wat iemand van binnen dreef? Welke bronnen zou je nodig hebben om geloof en belang bij één vorst uit elkaar te halen, en kan dat eigenlijk wel?
De slag wordt vaak een van de beslissende slagen uit de wereldgeschiedenis genoemd, maar de gevolgen waren gemengd. Spanje herbouwde zijn vloot snel, de kwaliteit ervan nam na 1588 zelfs toe, en de oorlog met Engeland sleepte nog jaren voort. Wel voorkwam de nederlaag dat Filips II het katholicisme met geweld in Engeland herstelde, en in Engeland voedde de overwinning een David-en-Goliathverhaal dat het nationaal gevoel versterkte. Een deel van de betekenis zit dus in de herinnering: het verhaal over de slag werd groter dan de militaire gevolgen. Op het tentamen scoor je door die twee kanten uit elkaar te houden.
Veel van wat we weten komt uit ordonnanties, visitatieverslagen en procesdossiers: bronnen van de mensen die het gedrag wilden sturen. Een visitatie uit Nassau-Wiesbaden (1594) klaagt over vloeken, dronkenschap en lege kerkbanken, maar dat is de blik van de controleur. Bij de heksenprocessen is het nog lastiger: de verslagen zijn uitgebreid, maar ze kunnen niet zeggen of beschuldigden zelf geloofden dat ze heksen waren, zeker niet als de bekentenis onder foltering kwam. Soms spreken gewone gelovigen wel zelf, zoals Anna Jansz in haar lied en haar testament, al kennen we die via een martelaarsboek dat het geloof moest versterken. Welke bronnen zouden jou dichter bij het geloof van een doorsnee dorpeling brengen, en wat zouden die op hun beurt weer verbergen?
Nog geen antwoord: een vraag om zelf over na te denken.
Wiesner-Hanks e.a. zetten het woord zelf tussen aanhalingstekens, en met reden. Amerika telde in 1492 naar schatting 35 tot 50 miljoen mensen, van jagers-verzamelaars tot grote rijken met steden. Columbus was ook niet de eerste Europeaan: Vikingen hadden in de negende eeuw kortstondige nederzettingen op Newfoundland. Bovendien begreep hij zelf niet wat hij gevonden had; tot zijn dood in 1506 dacht hij bij Azië te zijn, en Vespucci was een van de eersten die van een Nieuwe Wereld sprak. "Ontdekking" beschrijft dus vooral het Europese perspectief: voor Europeanen was het nieuw. Op het tentamen laat je zien dat je dat perspectief herkent als je het woord gebruikt en er meteen bij zegt voor wie het een ontdekking was.
Eerlijk gezegd weten we dat niet. Alles wat over haar bekend is komt van anderen: Cortés noemt haar in zijn brief aan Karel V alleen zijn tolk, Bernal Díaz beschrijft haar decennia later uitvoerig en legt haar woorden van dankbaarheid in de mond, en Tlaxcalteekse kunstenaars en de Florentijnse Codex tonen haar vanuit inheems perspectief. Elk van die bronnen had een eigen belang. Cortés had er baat bij zijn eigen rol groot te maken, Díaz schreef als oud-veroveraar terugkijkend. Wat kun je met zulke bronnen dan wél zeggen over haar positie, en waar houdt de reconstructie op?
Hij was een van de eerste en felste critici van de Spaanse wreedheden en hij kreeg iets gedaan: de kroon gebruikte het debat om de rechten van kolonisten in te perken en inheemse gemeenschappen meer bescherming te geven, en de Nieuwe Wetten (1542) volgden op de klachten van missionarissen. Toch deelde hij in Valladolid (1550) met zijn tegenstander Sepúlveda het uitgangspunt dat de Europese cultuur superieur was: hij zag inheemsen als onschuldige kinderen die bescherming en opvoeding nodig hadden. Bovendien was hij zelf eerder encomienda-houder geweest. Een goed antwoord laat daarom zien binnen welke grenzen zelfs de critici dachten.
Wiesner-Hanks e.a. noemen infectieziekten de belangrijkste doodsoorzaak. Toch eisten ook geweld en de ontwrichting van landbouw en handel slachtoffers, en de arbeidssystemen (encomienda, repartimiento, mita) waren zowel oorzaak als reactie van de ramp: koloniale bestuurders voegden krimpende gemeenschappen samen en legden ze zware arbeid op. Daarbij komt dat het verschil tussen "onbedoeld" en "verwijtbaar" een oordeel is dat je zelf moet onderbouwen. Welke maatstaf gebruik jij om verantwoordelijkheid te wegen: wat men toen kon weten, of wat men deed toen de gevolgen zichtbaar werden?
Nog geen antwoord: een vraag om zelf over na te denken.
Omdat "absoluut" in de zeventiende eeuw vooral een aanspraak was. De praktijk zag er anders uit. Lodewijk zei dat hij zijn gezag van God had en alleen aan God verantwoording schuldig was, regeerde zonder eerste minister en riep de Staten-Generaal nooit bijeen. Zijn leger groeide enorm en Versailles werd overal nagebouwd. Tegelijk moest hij deugdzaam regeren, de wetten van zijn voorgangers respecteren en de adel via hof en patronage aan zich binden. De brief van Condé uit 1662 laat zien dat zelfs belasting onderhandeld werd. Wiesner-Hanks e.a. gebruiken hem daarom als voorbeeld van zowel de prestaties als de compromissen van het absolutisme. Op het tentamen scoor je door die twee kanten naast elkaar te zetten.
Het hoofdstuk is er zelf dubbel over. Het gebruikt de tweedeling als ordening, maar noemt ook recentere historici die benadrukken wat de staten deelden: meer belasting, grotere legers, centralisatie en jacht op koloniën. Engeland voerde onder Cromwell een mercantilistische politiek zoals Frankrijk, en ook het parlement van 1689 vertegenwoordigde alleen de hogere standen. Aan de andere kant verschilde de vraag waar de soevereiniteit lag wel degelijk: bij de koning, of bij een parlement en Staten. Voor inwoners van absolute staten waren Engeland en de Republiek voorbeelden van beperkte macht. Welk criterium kies jij dan om te bepalen of het verschil groot of klein was?
Dat begint al na de Zwarte Dood. In het westen konden boeren door het arbeidstekort aan de horigheid ontsnappen; in het oosten reageerden de heren door boeren aan de grond te binden, en in Pruisische gebieden moesten gevluchte boeren rond 1500 al worden teruggebracht. Tussen 1500 en 1650 kwam daar commerciële landbouw bij: heren verkochten overschotten aan buitenlandse kooplieden voor de steden van West-Europa en persten daarvoor steeds meer uit hun boeren. In de zeventiende eeuw sloten vorsten vervolgens een ruil met de adel: de adel aanvaardde belasting en een staand leger, en bleef heer over de horigen. In Rusland maakte het wetboek van 1649 alle boeren horig. De horigheid werd in deze periode dus juist zwaarder, en de ruil tussen vorst en adel hield haar in stand.
De oudste beelden komen van westerse waarnemers, zoals een Venetiaanse gezant die schreef dat het hof haar haatte. Historici die op zulke verslagen steunden, zagen haar als een manipulerende klimmer en het begin van een "sultanaat van vrouwen". Maar de brieven tussen Suleiman en Hürrem, die pas in de negentiende eeuw beschikbaar kwamen, tonen haar als zijn meest vertrouwde raadgever, en recentere historici benadrukken haar verstand en moed. Beide beelden steunen op bronnen met een eigen perspectief: buitenlandse waarnemers aan een hof dat ze van buitenaf bekeken, en liefdesbrieven tussen twee mensen. Wat kun je met zulke bronnen wel zeker zeggen over haar politieke invloed, en waar begint de reconstructie?
Nog geen antwoord: een vraag om zelf over na te denken.
Ja en nee. Kepler, Galilei en Newton braken met het gezag van Aristoteles en Ptolemaeus en zetten waarneming, proef en wiskunde voorop. Tegelijk waren ze vrome christenen die Gods schepping wilden eren. Kepler trok horoscopen en verklaarde ellipsbanen met de muziek van de planeten. Newton was gefascineerd door alchemie en zag de zwaartekracht als werk van God. Recente historici nemen die kant serieus, net als de rol van ambachtslieden en kennis uit de koloniën. Modern was vooral hun methode, minder hun wereldbeeld.
Kijk naar de rol van "de natuur". Verlichters vervingen traditie en Bijbel door de natuur als grond voor kennis. Dat maakte kritiek mogelijk, maar Rousseau, Hume en Kant gebruikten dezelfde natuur om vrouwen en niet-Europeanen lager te plaatsen. Historici debatteren nog over die paradox. Is ongelijkheid dan een ontsporing van de Verlichting, of zat ze vanaf het begin in haar idee van wie "de mens" was?
Allebei, en dat is het antwoord dat punten oplevert. Napoleon legde in het Burgerlijk Wetboek van 1804 twee beginselen van 1789 vast: gelijkheid van mannen voor de wet en bescherming van bezit. Boeren hielden hun land, en in veroverde gebieden schafte hij feodale lasten af. Tegelijk beknotte hij pers en verkiezingen, maakte hij vrouwen afhankelijk van vader of man en wilde hij in Saint-Domingue de slavernij herstellen. Het beeld van de bevrijder schreef hij deels zelf, in zijn memoires op Sint-Helena.
Voor de achttiende eeuw was het radicaal: de feodale voorrechten en later de adel verdwenen, en het volk werd soeverein. Toch bedoelden de liberalen met gelijkheid vooral gelijkheid voor de wet. Pas na de bestorming van de Tuilerieën in augustus 1792 kwam stemrecht voor alle mannen. Meet je radicaliteit aan de eigen tijd of aan wat later kwam?
Op korte termijn wel. Overal braken de coalities op klasse en natie, en leger en adel herstelden de oude orde. Pruisen moest in 1850 de eenwording opgeven, Hongarije werd als veroverd gebied bestuurd en in Frankrijk won Louis Napoleon. Toch kun je het ook anders wegen. Volgens de auteurs trokken de vorsten veel hervormingen in, maar niet alle. En de eisen voor meer democratische inspraak bleven volgende generaties hervormers inspireren. Ook de Britse chartisten verloren, en leerden juist zo veel over massapolitiek.
Zo zagen de meeste liberalen van de negentiende eeuw hem. De auteurs willen hem liever begrijpen: een somber mensbeeld en een veelvolkenrijk dat geen nationalisme verdroeg. Maar begrijpen is nog geen goedkeuren. Weegt de vrede tussen staten zwaarder dan de censuur en de ingrepen tegen hun eigen burgers?
Het schoof van links naar rechts, en dat is de lijn van het hele hoofdstuk. Voor 1848 trok nationalisme vooral liberalen die hervorming of onafhankelijkheid wilden. Napoleon III liet daarna zien dat kiezers met algemeen mannenkiesrecht ook een keizer konden steunen. Cavour en Bismarck bogen het volksnationalisme naar een conservatieve monarchie. Na de jaren 1870 werd het bovendien uitsluitend, met rasdenken en antisemitisme. Toch bleef het ook binden: scholen en verkiezingen maakten van onderdanen burgers.
Zo'n 2 procent sprak de taal die het officiële Italiaans werd, en het noorden en zuiden verschilden sterk. Renan zou zeggen dat een natie bestaat zodra mensen samen willen leven. Treitschke zocht haar in oude tradities en taal. Welke van de twee past beter bij wat Italiaanse scholen en monumenten daarna deden?
Volgens de auteurs ligt het ingewikkelder. Ze zeggen dat er geen allesbepalende oorzaak was. Oostenrijk-Hongarije koos bewust voor oorlog met Servië, en Duitsland moedigde dat aan met de blanco cheque. Rusland, gesteund door Frankrijk, sterkte Servië in zijn verzet, en op 29 juli beval de tsaar de algehele mobilisatie. Daaronder lagen twee blokken, een wapenwedloop en een nationalisme dat overal leefde. Het oorlogsschuldartikel zegt dus vooral iets over de wraakgevoelens van de overwinnaars in 1919.
De Februarirevolutie kwam van onderop en had het hele land mee. In november bezette Trotski's comité de regeringsgebouwen, en bij vrije verkiezingen haalden de bolsjewieken maar 23 procent. Toch kregen ze veel steun voor vrede, land en brood. Kan een revolutie tegelijk een machtsgreep en populair zijn?
Omdat het herstel uit een andere hoek kwam dan de begroting. Na het verlaten van de goudstandaard in 1931 en de tarieven van 1932 richtte Groot-Brittannië zich op de eigen markt. Oude exportsectoren als textiel en steenkool kwijnden weg, maar auto's en elektrische apparaten groeiden, en lage rente gaf een bouwhausse. In 1937 lag de productie zo'n 20 procent boven 1929. Dat herstel was wel ongelijk verdeeld: het oude noorden bleef achter bij het groeiende zuiden.
Keynes voorspelde in 1919 dat hoge herstelbetalingen Duitsland zouden verarmen en heel Europa schaden. In 1923 stortte de Duitse munt in, en pas het Dawesplan bracht rust. Maar de grote klap van 1929 begon op Wall Street. Hoeveel van de crisis kun je dan nog op Versailles schuiven?
Allebei, en het hoofdstuk laat zien hoe dat samengaat. Politieke en "raciale" vijanden kregen terreur: kampen, executies, vervolging. Voor de meerderheid bracht het regime werk, een lichte stijging van de levensstandaard en, via de arisering, joods bezit. Massaorganisaties gaven een gevoel van gemeenschap, en zelfs het aanwijzen van buitenstaanders versterkte de eenheid. Hitler bleef tot ver in de oorlog populair. Dwang en beloning versterkten elkaar.
Nieuw archiefonderzoek legt de hoofdschuld bij Stalin. Toch deelden veel burgers zijn angst voor verraders, en ideologie en propaganda deden de rest. Daar komt bij dat de zuivering ook carrières opende voor een nieuwe generatie. Woog bij de meelopers de angst zwaarder, of de kans op promotie?
De auteurs wijzen geen enkele schuldige aan. Ze noemen de vijandschap een logisch gevolg van de militaire situatie, de afspraken uit de oorlog en oude ideologische tegenstellingen. Stalin wilde na twee Duitse invasies een buffer van communistische staten en weigerde vrije verkiezingen. Washington gebruikte op zijn beurt politieke, economische en militaire macht om West-Europa in het eigen kamp te houden. Met de Trumandoctrine, het Marshallplan en de NAVO verdiepten ook zij de kloof. Wie één schuldige zoekt, mist dus de wisselwerking.
De auteurs bedoelen een gedeeld kader: democratie, groei, planning naast de markt en een verzorgingsstaat. Toch streden christendemocraten en socialisten hard om de macht, en Portugal, Spanje en Griekenland bleven dictaturen. Hoe breed moet een consensus zijn om die naam te verdienen?
Allebei, afhankelijk van wie je het vraagt. Veel westerse commentatoren verwachtten dat de deling van Europa nog jaren zou duren. Achteraf wijzen de auteurs op zwaktes die al sinds de jaren zeventig zichtbaar waren: schulden bij westerse banken, verouderde industrie, tekorten en onvrijheid. Wat niemand kon voorspellen, was het moment en de snelheid. Daarvoor waren Gorbatsjovs koerswijziging en de stappen van Solidariteit, de Hongaren en de Oost-Duitse vluchtelingen nodig.
Solidariteit viel het machtsmonopolie van de partij bewust niet aan. Toch noemen de auteurs het Akkoord van Gdańsk een revolutionaire overwinning, omdat arbeiders wonnen van een arbeiderspartij. En de bond bleef bestaan omdat mensen leefden alsof ze vrij waren. Is een revolutie de machtsgreep zelf, of de verandering in hoe mensen leven?
Wel, zolang je weet wat je doet. De auteurs schreven begin 2019 en noemen de uitkomst van de Brexit en het conflict in Oost-Oekraïne nog onzeker. De auteurs schrijven dus zonder te weten hoe het afloopt. Dat beschermt tegen achteraf-wijsheid, maar maakt hun oordelen voorlopig. Zie het als een momentopname uit 2019. Op het tentamen geef je de interpretatie van de auteurs en vul je niet aan met wat je zelf later in het nieuws zag.
De auteurs laten de EU groeien onder druk van de wereldeconomie: één markt en één munt om de Verenigde Staten als gelijke tegemoet te treden. Maar tegenstanders van Maastricht voelden dezelfde verre bureaucratie en bezuinigingen die ze ook aan globalisering verweten. Beschermt Brussel de Europeanen tegen de wereldmarkt, of brengt het die markt juist dichterbij?
Samenvatting Europese Geschiedenis · Oefenen met Europese Geschiedenis · Bekijk prijzen